Tần số quyết định rất nhiều đến cảm giác trầm, sáng, dày, mỏng và độ rõ của âm thanh.
Tần số là gì và vai trò của bass, mid, treble, vocal và EQ trong kỹ thuật âm thanh.
Bài viết này là Bài 2 trong Chương 1: Nền tảng âm thanh.
Anh/chị có thể đọc lại Bài 1 tại đây: Âm thanh là gì?
Từ âm trầm, âm trung đến độ sáng của một bản mix
Chương 1: Nền tảng âm thanh
Bài 2 – Kỹ thuật âm thanh AnhDung Studio
Mở đầu
Trong bài trước, chúng ta đã tìm hiểu rằng âm thanh bắt đầu từ dao động, lan truyền thành sóng âm, đi vào tai người nghe và cuối cùng có thể trở thành cảm xúc.
Nhưng không phải mọi dao động đều giống nhau.
Có dao động rất chậm, tạo cảm giác trầm, sâu và nặng.
Có dao động nhanh hơn, tạo cảm giác rõ, sáng hoặc sắc.
Sự nhanh hay chậm của dao động đó được gọi là tần số.
Tần số là một trong những nền tảng quan trọng nhất của kỹ thuật âm thanh. Nếu chưa hiểu tần số, ta rất dễ dùng EQ theo cảm tính, không biết vì sao vocal bị đục, bass bị ù, bản mix bị tối hoặc phần cao nghe quá chói.
Vì vậy, trước khi học sâu về EQ, mixing hay mastering, chúng ta cần hiểu:
Tần số là gì và vì sao nó quan trọng?
1. Tần số là gì?
Tần số cho biết một dao động lặp lại bao nhiêu lần trong một giây.
Đơn vị đo tần số là Hertz, viết tắt là Hz.
Ví dụ:
- 100 Hz nghĩa là dao động lặp lại 100 lần trong một giây.
- 1.000 Hz nghĩa là dao động lặp lại 1.000 lần trong một giây.
- 10.000 Hz nghĩa là dao động lặp lại 10.000 lần trong một giây.
Khi con số tần số thấp, ta thường nghe âm thanh trầm hơn.
Khi con số tần số cao, ta thường nghe âm thanh cao và sáng hơn.
Tần số thấp dao động chậm, tạo âm trầm và sâu; tần số cao dao động nhanh, tạo cảm giác sáng và sắc hơn.
So sánh tần số thấp 100 Hz và tần số cao 5 kHz bằng dạng sóng âm
Nói một cách đơn giản:
Tần số thấp tạo cảm giác trầm.
Tần số cao tạo cảm giác sáng và cao hơn.
Tuy nhiên, tần số không chỉ quyết định cao độ. Nó còn ảnh hưởng đến màu sắc, độ rõ, độ dày, khoảng cách và cảm giác của âm thanh.
2. Hz và kHz có nghĩa gì?
Trong kỹ thuật âm thanh, chúng ta thường gặp hai đơn vị:
- Hz – Hertz
- kHz – Kilohertz
Một kilohertz bằng một nghìn hertz.
Ví dụ:
- 1 kHz = 1.000 Hz
- 5 kHz = 5.000 Hz
- 10 kHz = 10.000 Hz
Khi nhìn một plugin EQ, ta thường thấy dải tần chạy từ khoảng 20 Hz đến 20 kHz.
Đây là vùng nghe tham khảo phổ biến của tai người khỏe mạnh khi còn trẻ. Trong thực tế, khả năng nghe phần tần số cao có thể giảm dần theo tuổi tác, môi trường sống và thói quen nghe.
Điều quan trọng không phải là cố nghe được con số cao nhất.
Điều quan trọng là hiểu mỗi vùng tần số đóng vai trò gì trong âm nhạc.
3. Bass, Mid và Treble là gì?
Để dễ hiểu, người ta thường chia toàn bộ phổ tần thành ba khu vực lớn:
Bass, Mid và Treble là ba khu vực lớn giúp chúng ta hiểu cấu trúc tổng thể của phổ tần.
Ba vùng chính của phổ tần gồm Bass 20 Hz đến 250 Hz, Mid 250 Hz đến 4 kHz và Treble 4 kHz đến 20 kHz
Bass – dải trầm
Bass nằm ở vùng tần số thấp.
Đây là nơi tạo ra:
- sức nặng
- độ sâu
- lực đẩy
- cảm giác rung
- nền móng của bản nhạc
Kick, bass guitar, sub bass và phần thấp của một số nhạc cụ thường tập trung nhiều năng lượng ở khu vực này.
Nếu bass quá nhiều, bản mix có thể bị ù, nặng và thiếu rõ.
Nếu bass quá ít, bản mix có thể mỏng, yếu và thiếu nền.
Mid – dải trung
Mid là khu vực rất quan trọng vì phần lớn thông tin âm nhạc nằm ở đây.
Giọng hát, guitar, piano, snare và nhiều nhạc cụ có nội dung chính trong vùng trung.
Mid quyết định rất nhiều đến:
- độ rõ của vocal
- thân tiếng
- độ gần
- khả năng nghe lời
- tính cách của nhạc cụ
Nếu mid bị thiếu, âm thanh có thể nghe rỗng hoặc xa.
Nếu mid quá nhiều, bản mix có thể bí, hộp, đục hoặc gắt.
Treble – dải cao
Treble là khu vực tạo ra:
- độ sáng
- độ sắc
- độ rõ
- chi tiết
- cảm giác không khí
Hi-hat, cymbal, hơi thở, phụ âm và phần sáng của vocal thường xuất hiện rõ trong vùng này.
Nếu treble vừa đủ, bản mix nghe mở và rõ.
Nếu quá nhiều, âm thanh dễ bị chói, gắt, mệt tai hoặc xuất hiện âm “s” quá mạnh.
Nếu quá ít, bản mix có thể tối, bí và thiếu sinh khí.
4. Có thể chia phổ tần chi tiết hơn như thế nào?
Ba vùng bass, mid và treble chỉ là cách chia tổng quát.
Khi làm việc thực tế, ta thường chia chi tiết hơn:
Bản đồ phổ tần từ Sub Bass đến Air giúp xác định nhanh vai trò và vấn đề thường gặp ở từng vùng âm thanh.
Bản đồ tần số âm thanh từ 20 Hz đến 20 kHz gồm Sub Bass, Bass, Low-mid, Mid, Upper-mid, Presence và Air
20–60 Hz: Sub bass
Đây là vùng rất thấp, thường cảm nhận bằng cơ thể nhiều hơn là nghe rõ bằng tai.
Nó tạo cảm giác rung, sâu và mạnh.
Nếu quá nhiều, bản mix dễ mất headroom và trở nên nặng nề.
60–250 Hz: Bass
Vùng này tạo thân và sức nặng cho kick, bass và phần thấp của nhiều nhạc cụ.
Với vocal, khu vực này có thể tạo độ ấm, nhưng cũng dễ gây ù nếu tích tụ quá nhiều.
250–500 Hz: Low-mid
Đây là vùng tạo độ dày và thân tiếng.
Nhưng đây cũng là khu vực rất dễ làm bản mix bị:
- đục
- bí
- nặng
- thiếu khoảng trống
Nhiều bản thu tại nhà bị tích tụ năng lượng trong vùng này do phòng nhỏ, khoảng cách micro hoặc phản xạ phòng.
500 Hz–2 kHz: Mid
Khu vực này chứa rất nhiều thông tin về âm sắc và độ rõ cơ bản của nhạc cụ, giọng hát.
Nếu quá nhiều, âm thanh có thể nghe hộp, nasal hoặc thiếu tự nhiên.
Nếu quá ít, vocal và nhạc cụ dễ bị lõm hoặc xa.
2–5 kHz: Upper-mid
Đây là vùng rất quan trọng cho độ rõ và khả năng nghe lời của vocal.
Nó giúp giọng hát nổi lên trong bản mix.
Nhưng nếu tăng quá nhiều, vocal có thể trở nên:
- gắt
- căng
- cứng
- mệt tai
Đây là vùng cần xử lý rất thận trọng.
5–8 kHz: Presence và sibilance
Khu vực này ảnh hưởng đến độ sắc, chi tiết và các phụ âm như “s”, “sh”, “ch”.
Nếu quá nhiều, vocal dễ bị xì, chói và khó nghe.
Đây cũng là vùng thường được kiểm soát bằng de-esser.
8–20 kHz: Air
Vùng này tạo cảm giác:
- mở
- thoáng
- tinh tế
- không khí
Một chút “air” có thể làm vocal nghe sang và rộng hơn.
Nhưng nếu tăng quá nhiều, ta có thể làm nổi noise, hơi thở và độ chói của bản thu.
5. Tần số có phải chỉ là cao độ không?
Không.
Hai âm thanh có thể chơi cùng một nốt nhưng vẫn nghe hoàn toàn khác nhau.
Ví dụ:
Một cây guitar và một cây piano cùng chơi một nốt La.
Tần số cơ bản của nốt đó có thể giống nhau, nhưng ta vẫn nhận ra đây là guitar hay piano.
Lý do là ngoài tần số cơ bản, mỗi nhạc cụ còn có các họa âm khác nhau.
Các họa âm tạo nên:
- màu sắc âm thanh
- độ sáng
- độ dày
- độ sắc
- tính cách riêng của nhạc cụ
Đây được gọi là âm sắc.
Vì vậy, khi dùng EQ, ta không chỉ thay đổi “cao hay thấp”.
Ta đang thay đổi một phần màu sắc và tính cách của âm thanh.
6. Giọng hát thường nằm ở vùng tần số nào?
Vocal trải rộng trên nhiều vùng tần số: từ độ ấm, thân tiếng đến độ rõ, âm “s” và không khí của giọng hát.
Các vùng tần số quan trọng của vocal gồm 80 đến 200 Hz, 250 đến 500 Hz, 1 đến 3 kHz, 5 đến 8 kHz và 8 đến 12 kHz
Giọng hát không nằm ở một tần số duy nhất.
Một vocal hoàn chỉnh có thể trải rộng từ vùng thấp đến vùng rất cao.
Tùy giọng nam, nữ, cách hát, micro và bản phối, các vùng quan trọng có thể khác nhau.
Thông thường:
- Phần thấp tạo độ ấm và thân tiếng.
- Low-mid quyết định vocal dày hay đục.
- Mid quyết định màu giọng và độ tự nhiên.
- Upper-mid giúp nghe rõ lời và đưa vocal tiến lên phía trước.
- Vùng cao chứa độ sáng, hơi thở và âm “s”.
- Vùng air tạo cảm giác mở và tinh tế.
Vì vậy, không có một công thức EQ cố định cho mọi giọng hát.
Một thiết lập đẹp với vocal này có thể không phù hợp với vocal khác.
Người làm âm thanh cần nghe đúng vấn đề trước khi chỉnh.
7. Vì sao vocal bị tối, đục, mỏng hoặc chói?
Các từ như tối, đục, mỏng hay chói thực chất là cách tai người mô tả sự mất cân bằng tần số.
Tối, đục, mỏng và chói thường là những biểu hiện khác nhau của sự mất cân bằng tần số.
Nguyên nhân khiến bản mix hoặc vocal bị tối, đục, mỏng và chói
Vocal bị tối
Vocal có thể thiếu năng lượng ở vùng cao hoặc bị quá nhiều low-mid.
Nghe như có một lớp màn che phía trước giọng hát.
Vocal bị đục
Thường có quá nhiều năng lượng tích tụ trong vùng thấp và low-mid.
Giọng hát thiếu khoảng trống, khó nghe rõ lời và dễ chìm vào nhạc cụ.
Vocal bị mỏng
Có thể thiếu phần thân ở vùng thấp và trung thấp.
Nguyên nhân đôi khi đến từ việc dùng high-pass filter quá cao hoặc cắt EQ quá mạnh.
Vocal bị chói hoặc gắt
Thường có quá nhiều năng lượng ở upper-mid hoặc vùng cao.
Giọng nghe căng, sắc và nhanh gây mệt tai.
Vocal bị xì âm “s”
Thường liên quan đến vùng khoảng 5–8 kHz, tùy giọng và micro.
Lúc này de-esser có thể hữu ích hơn việc cắt toàn bộ vùng cao bằng EQ.
8. Tần số và khoảng trống trong bản mix
Khi hai nhạc cụ cùng chiếm một vùng tần số, chúng có thể che lấp nhau. EQ giúp tạo khoảng trống để mỗi thành phần có vị trí rõ hơn.
So sánh trước và sau khi xử lý che lấp tần số giữa vocal và guitar hoặc piano
Một bản mix có nhiều nhạc cụ.
Nếu quá nhiều âm thanh cùng chiếm một vùng tần số, chúng sẽ che lấp nhau.
Hiện tượng này được gọi là frequency masking – che lấp tần số.
Ví dụ:
- Guitar và vocal cùng dày ở low-mid.
- Piano và vocal cùng nổi ở vùng mid.
- Cymbal và âm “s” của vocal cùng mạnh ở vùng cao.
- Kick và bass cùng chiếm quá nhiều năng lượng ở vùng thấp.
Khi đó, giải pháp không phải lúc nào cũng là tăng âm lượng.
Đôi khi chỉ cần tạo một khoảng trống nhỏ bằng EQ để mỗi nhạc cụ có chỗ đứng riêng.
Đó là lý do hiểu tần số rất quan trọng trong mixing.
9. Vì sao không nên chỉnh EQ chỉ bằng mắt?
Phổ tần giúp chúng ta nhận diện vấn đề, nhưng quyết định EQ cuối cùng vẫn phải dựa vào tai nghe và ngữ cảnh của bản mix.
Kỹ sư âm thanh nhìn phổ tần để tham khảo và nghe bằng tai để quyết định EQ
Plugin EQ hiện đại thường có màn hình rất đẹp.
Ta có thể nhìn thấy phổ tần, đường cong, điểm cắt và mức boost.
Nhưng màn hình chỉ cung cấp thông tin.
Quyết định cuối cùng vẫn phải dựa vào tai nghe.
Một vùng tần số nhìn có vẻ cao chưa chắc đã là vấn đề.
Một đường EQ nhìn rất đẹp chưa chắc đã nghe tự nhiên.
Ngược lại, một thay đổi nhỏ chỉ 1–2 dB đôi khi đã giúp vocal rõ hơn rất nhiều.
Nguyên tắc quan trọng là:
Nhìn để tham khảo.
Nghe để quyết định.
10. Tần số không tồn tại riêng lẻ
Khi chỉnh một vùng tần số, ta thường làm thay đổi cảm nhận của những vùng khác.
Ví dụ:
- Giảm low-mid có thể làm vocal nghe sáng hơn, dù ta chưa tăng treble.
- Giảm vùng gắt có thể làm vocal nghe ấm hơn.
- Cắt bass quá nhiều có thể làm phần cao trở nên nổi và chói hơn.
- Tăng air có thể làm vocal nghe mở hơn, nhưng cũng làm noise rõ hơn.
Vì vậy, EQ không phải là tập hợp những nút chỉnh riêng biệt.
Mọi vùng tần số đều liên quan với nhau trong toàn bộ âm thanh.
11. Bài tập nghe đơn giản cho người mới
Để hiểu tần số, chỉ đọc lý thuyết là chưa đủ.
Ta cần luyện tai.
Bài tập 1: Nghe các tần số khác nhau
Dùng tone generator hoặc EQ tạo các tần số:
- 100 Hz
- 500 Hz
- 1 kHz
- 3 kHz
- 8 kHz
Nghe ở mức âm lượng nhỏ và an toàn.
Chú ý cảm giác:
- 100 Hz: trầm và nặng
- 500 Hz: dày, hộp
- 1 kHz: trung và rõ
- 3 kHz: hiện diện, dễ gắt
- 8 kHz: sáng, sắc, nhiều chi tiết
Không nên thử các tần số cao ở mức âm lượng lớn.
Bài tập 2: Quét EQ trên vocal
Dùng một band EQ với Q tương đối hẹp.
Boost nhẹ rồi quét từ thấp lên cao.
Lắng nghe xem ở đâu vocal trở nên:
- ù
- đục
- hộp
- nasal
- rõ
- gắt
- xì
Sau khi tìm được vùng gây khó chịu, đưa gain về 0 rồi thử cắt nhẹ.
Mục đích của việc boost khi quét chỉ là để nhận diện vùng tần số, không phải để giữ nguyên mức boost đó.
Bài tập 3: Nghe trong toàn bản mix
Một vocal nghe rất hay khi solo chưa chắc đã phù hợp khi đặt trong bản phối.
Hãy bật toàn bộ nhạc cụ và kiểm tra:
- Vocal có bị chìm không?
- Có quá nhiều low-mid không?
- Có cần thêm độ rõ ở vùng mid trên không?
- Âm “s” có quá mạnh không?
- Vocal có đủ sáng nhưng vẫn tự nhiên không?
Trong mixing, quyết định phải được đưa ra trong ngữ cảnh của cả bài nhạc.
12. Tần số và EQ
EQ là công cụ dùng để điều chỉnh mức năng lượng của các vùng tần số.
Ta có thể:
- giảm vùng dư thừa
- làm rõ vocal
- tạo khoảng trống cho nhạc cụ
- kiểm soát độ đục
- giảm độ gắt
- tăng độ sáng hoặc độ thoáng
Nhưng EQ không thể cứu hoàn toàn một bản thu kém.
Nếu micro đặt sai, phòng bị phản xạ nhiều hoặc tín hiệu bị clip, việc EQ sau đó sẽ khó khăn hơn rất nhiều.
Vì vậy, trình tự đúng vẫn là:
Thu âm tốt trước.
Nghe kỹ vấn đề.
Sau đó mới EQ vừa đủ.
13. Tần số là khoa học, nhưng cách nghe là kinh nghiệm
Ta có thể học thuộc các con số.
Ta có thể nhớ rằng low-mid dễ gây đục, upper-mid dễ gây gắt, vùng cao tạo độ sáng.
Nhưng mỗi bản thu đều khác nhau.
Không có một con số cố định luôn đúng.
Kinh nghiệm đến từ việc nghe nhiều, so sánh nhiều và biết dừng đúng lúc.
Người làm âm thanh giỏi không phải là người chỉnh nhiều nhất.
Mà là người nhận ra chính xác vùng nào cần xử lý và chỉ chỉnh vừa đủ.
Cách hiểu đơn giản nhất
Có thể hiểu tần số như màu sắc trong một bức tranh.
Bass giống như những gam màu tối và sâu.
Mid tạo ra hình khối, nội dung và cảm giác gần gũi.
Treble tạo ánh sáng, đường nét và chi tiết.
Nếu một màu quá nhiều, bức tranh mất cân bằng.
Nếu thiếu một màu quan trọng, bức tranh trở nên nhạt hoặc thiếu sức sống.
Mixing cũng vậy.
Mục tiêu không phải là làm mọi tần số đều mạnh như nhau.
Mục tiêu là tạo ra sự cân bằng để mỗi âm thanh có vị trí, vai trò và cảm xúc riêng.
Kết luận
Tần số là số lần dao động xảy ra trong một giây.
Nhưng trong âm nhạc, tần số không chỉ là một con số.
Nó quyết định âm thanh trầm hay sáng, dày hay mỏng, gần hay xa, tự nhiên hay gắt.
Hiểu tần số giúp ta:
- nghe chính xác hơn
- đặt micro tốt hơn
- dùng EQ đúng hơn
- kiểm soát vocal hiệu quả hơn
- tạo khoảng trống trong bản mix
- giữ được cảm xúc của âm thanh
Trước khi dùng EQ, hãy lắng nghe.
Trước khi boost, hãy hỏi âm thanh đang thiếu gì.
Trước khi cắt, hãy xác định điều gì thực sự gây khó chịu.
Vì EQ không phải để làm âm thanh khác đi thật nhiều.
EQ là để giúp phần hay nhất của âm thanh được nghe rõ hơn.
AnhDung Studio
Kỹ thuật âm thanh – Cảm xúc – Không gian – Trải nghiệm